روایت تلخ شهرهای خراسان شمالی؛ بحران هویت زیر سایه آپارتمان‌سازی!

به گزارش خبرگزاری تسنیم از بجنورد، معماری اسلامی-ایرانی در خراسان شمالی این روزها به مطالبه جدی شهروندان و کارشناسان تبدیل شده است؛ در حالی که بیش از 65 درصد جمعیت استان در شهرها ساکن هستند، بسیاری از پروژه‌های مسکن و شهرسازی نه هویت اسلامی دارند، نه با سبک زندگی بومی و فرهنگ خانواده‌محور مردم منطقه سازگارند و این مسئله، به گفته متخصصان، در بلندمدت به «بحران هویت شهری» و افزایش ناهنجاری‌های اجتماعی منجر خواهد شد.

 بحران هویت شهری در خراسان شمالی زیر سایه معماری بی‌هویت

هم‌زمان با رشد شتابان شهرنشینی در کشور، خراسان شمالی نیز طی دو دهه اخیر با گسترش شهرها و ساخت‌وسازهای گسترده مواجه بوده است. بر اساس نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن 1395 و برآوردهای مرکز آمار ایران تا سال 1400، حدود 64 تا 66 درصد جمعیت خراسان شمالی در شهرها سکونت دارند؛ رقمی که در سال 1375 حدود 45 درصد برآورد شده و نشان از جهش قابل توجه شهرنشینی در استان دارد.

در این میان، توسعه کالبدی شهرها عمدتاً با الگوگیری از معماری مدرن و آپارتمان‌سازی تیپ انجام شده و به اذعان کارشناسان، در بسیاری از پروژه‌ها، نشانه‌ها و مؤلفه‌های معماری اسلامی ـ ایرانی، الگوی سکونت خانواده‌محور، حریم‌محوری و توجه به اقلیم سرد و نیمه‌خشک استان نادیده گرفته شده است. این وضعیت، به‌ویژه در محلات نوساز بجنورد، شیروان و اسفراین، بیش از سایر نقاط به چشم می‌خورد.

آمار شهرنشینی و مسکن در خراسان شمالی؛ رشد کمی، ضعف کیفی

بر اساس داده‌های رسمی مرکز آمار ایران (سرشماری 1395 و برآوردهای سالانه) و گزارش‌های منتشر شده در حوزه شهرسازی کشور جمعیت خراسان شمالی از حدود 860 هزار نفر در سال 1395 به 1 میلیون نفر در سال‌های اخیر رسیده است. 

 سهم جمعیت شهری استان از حدود 58 درصد در سال 1390 به حدود 65 درصد در سال 1400 افزایش یافته است.  شهر بجنورد به‌عنوان مرکز استان، رشد آپارتمان‌سازی قابل توجهی را تجربه کرده و طبق برآوردهای کارشناسی، بیش از 70 درصد پروانه‌های ساختمانی صادر شده در این شهر طی دهه اخیر، برای واحدهای آپارتمانی میان‌مرتبه (4 تا 7 طبقه) بوده است. 

در قالب طرح‌های ملی مسکن، از جمله «مسکن مهر» و سپس «طرح نهضت ملی مسکن»، هزاران واحد در شهرهای استان طراحی و ساخته شده که بخش عمده‌ای از آن‌ها الگوی تیپ‌شده، بدون بومی‌سازی جدی نسبت به فرهنگ محلی، اقلیم و هویت اسلامی-ایرانی بوده است.

 شکاف بین آمار مسکن و کیفیت زندگی

این رشد کمی در ساخت واحدهای مسکونی، به گفته کارشناسان، لزوماً به ارتقای کیفیت زندگی شهری و انطباق با سبک زندگی ایرانی-اسلامی منجر نشده است؛ چرا که در بسیاری از مجتمع‌های مسکونی جدید، فضاهای جمعی، حیاط مرکزی، فضاهای مذهبی کوچک (نمازخانه)، فضاهای بازی ایمن برای کودکان و محل نشست و گفتگو برای همسایگان یا وجود ندارد یا بسیار ضعیف تعریف شده است.

حریم خصوصی خانوادگی در طراحی نما، جانمایی پنجره‌ها، تراس‌ها و ورودی‌ها کمتر مورد توجه قرار گرفته و این موضوع به‌خصوص برای خانواده‌های سنتی و مذهبی استان، چالش‌آفرین شده است. کمبود فضاهای عمومی با هویت اسلامی-ایرانی مانند بوستان‌های محلی با معماری سنتی، بازارچه‌های بومی، و فضاهای فرهنگی-دینی همجوار محلات مسکونی به وضوح در شهرهای استان احساس می‌شود.

کارشناسان معماری اسلامی، برای انطباق معماری و شهرسازی با سبک زندگی ایرانی و اسلامی، شاخص‌های متعددی را برمی‌شمارند که بسیاری از آن‌ها در ساخت‌وسازهای جدید خراسان شمالی یا کم‌رنگ است یا به صورت صوری اجرا می‌شود. از جمله این معیارها حریم‌محوری و کرامت انسانی، طراحی ورودی‌ها، پنجره‌ها و بالکن‌ها به‌گونه‌ای که دید مستقیم به داخل واحدها و حیاط‌ها ایجاد نشود. پیش‌بینی فضای میانی (هشتی، لابی با هویت ایرانی-اسلامی) برای گذار از فضای عمومی به خصوصی است.

از سوی دیگر توجه به خانواده و سبک زندگی ایرانی مهم است.  پیش‌بینی فضاهای نشیمن خانوادگی، فضای مهمان، امکان پذیرایی سنتی در خانه و تفکیک نسبی فضاهای خصوصی و عمومی واحدها و طراحی فضاهای مشترک در مجتمع‌ها (حیاط، حیاط مرکزی، سقاخانه یا نمازخانه کوچک) برای تقویت روابط همسایگی و روح جمعی به ویژه در مجتمع های مسکونی باید مورد توجه باشد.

هماهنگی با اقلیم و محیط 

 استفاده از الگوهای سنتی سازگار با زمستان‌های سرد و تابستان‌های معتدل خراسان شمالی؛ مانند جهت‌گیری مناسب ساختمان، استفاده از نور جنوب، پیش‌آمدگی‌ها و ایوان‌ها و بهره‌گیری از مصالح بومی و پایدار برای کاهش مصرف انرژی و هزینه‌های گرمایش و سرمایش.

هم چنین توجه به نمادها و هویت اسلامی-ایرانی، استفاده هوشمندانه و متناسب از قوس‌ها، آجرکاری‌ها، نقوش اسلیمی و هندسی در نما و فضاهای داخلی بدون افراط و تقلید صرفاً ظاهری و پیش‌بینی فضاهای مذهبی کوچک در مقیاس محله (مسجد محلی، حسینیه، نمازخانه) در طرح‌های شهرسازی باید در شهرسازی جدید خراسان شمالی مورد توجه باشد.

موازی‌کاری یا خلأ سیاست‌گذاری در معماری اسلامی شهرها؟

با وجود تأکید اسناد بالادستی کشور، از جمله الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت و سیاست‌های کلی شهرسازی، بر ضرورت توجه به هویت اسلامی-ایرانی در معماری، به‌نظر می‌رسد در خراسان شمالی، ترجمه عملی این سیاست‌ها در طرح‌های تفصیلی، طرح‌های جامع شهری و ضوابط صدور پروانه ساختمانی با کاستی‌هایی جدی مواجه است.

کارشناسان معتقدند بخش عمده‌ای از ضوابط موجود بیشتر کالبدگرا و فنی است و کمتر به شاخص‌های هویتی، فرهنگی و دینی می‌پردازد. برای معماری نما و بدنه شهری، راهنماهای متناسب با هویت خراسانی، فرهنگ رضوی و معماری اسلامی-ایرانی به‌صورت مدون، اجرایی و الزام‌آور در همه شهرهای استان تدوین نشده یا به‌خوبی اجرا نمی‌شود. نظارت بر اجرای ضوابط معماری در مرحله ساخت، کافی و مؤثر نیست و در نتیجه، برخی پروژه‌ها علی‌رغم داشتن نقشه‌های مصوب، در اجرا به سمت ساده‌سازی و حذف جزئیات هویتی می‌روند.

در سال‌های اخیر، مفهوم سبک زندگی ایرانی-اسلامی در نشست‌های فرهنگی و دانشگاهی خراسان شمالی بارها مطرح شده، اما به‌گفته صاحب‌نظران، ترجمه عملی آن در عرصه مسکن و شهرسازی هنوز فاصله زیادی با وضع مطلوب دارد.  کوچک شدن بعد خانوار و افزایش واحدهای یک و دو خوابه، در کنار رشد آپارتمان‌نشینی، الگوهای سنتی سکونت را تغییر داده است. 

به گفته کارشناسان حوزه مسکن ایرانی و اسلامی افزایش اشتغال زنان، تغییر الگوهای مصرف و استفاده گسترده از فناوری، نیاز به فضاهای چندمنظوره درون واحد مسکونی را افزایش داده است. در عین حال، بسیاری از خانواده‌های خراسان شمالی همچنان نیازمند فضاهای سنتی‌تری مانند اتاق مهمان، امکان برگزاری مراسم مذهبی خانگی و رعایت حریم فرهنگی هستند که در طراحی واحدهای تیپ ملی کمتر دیده می‌شود.

 ضرورت بازنگری در طرح نهضت ملی مسکن با رویکرد معماری اسلامی در خراسان شمالی

رضا عباسی از کارشناسان حوزه معماری اسلامی و ایرانی در این باره اظهار داشت: یکی از مهم‌ترین عرصه‌های تأثیرگذار بر سیمای آینده شهرهای خراسان شمالی، طرح نهضت ملی مسکن است؛ طرحی که طی سال‌های پیش‌رو هزاران واحد جدید را به بافت شهرهای استان اضافه خواهد کرد. کارشناسان هشدار می‌دهند که اگر این طرح با رویکرد معماری اسلامی-ایرانی، توجه به فرهنگ محلی و اقلیم منطقه همراه نباشد، بحران هویت معماری در استان تشدید خواهد شد.

بر اساس مطالعات منتشرشده در حوزه معماری اسلامی و شهرسازی و تجربه دیگر استان‌ها، برای خراسان شمالی پیشنهادهای زیر مطرح می‌شود:

1. تدوین الگوی بومی معماری مسکن متناسب با فرهنگ خانواده‌محور، مذهبی و اقلیم استان، و الزام طراحان طرح‌های ملی به رعایت آن. 

2. الزام ایجاد فضاهای جمعی هویت‌دار (حیاط مرکزی، فضای سبز داخلی، نمازخانه، فضای بازی کودکان) در مجتمع‌های مسکونی بزرگ. 

3. ایجاد کمیته معماری و منظر شهری در شهرداری‌ها با حضور متخصصان معماری اسلامی، به‌منظور بررسی نقشه‌ها و نماها قبل از صدور پروانه. 

4. تدوین راهنمای نما و سیما برای هر شهر استان با تأکید بر عناصر معماری ایرانی-اسلامی متناسب با فرهنگ خراسانی. 

5. حمایت تشویقی (تخفیف عوارض، تسهیلات بانکی) برای پروژه‌هایی که ضوابط معماری اسلامی-ایرانی و بومی را به‌صورت کیفی رعایت کنند.

 نقش دانشگاه‌ها و حوزه‌های علمیه در ترویج معماری اسلامی در خراسان شمالی

دانشکده‌های معماری و شهرسازی در دانشگاه‌های منطقه و همچنین ظرفیت‌های علمی حوزه علمیه، به‌اعتقاد کارشناسان، می‌توانند بازوی فکری و علمی مدیریت شهری در جهت‌گیری به سمت معماری اسلامی-ایرانی باشند. اما امروز این ظرفیت‌ها کمتر به‌صورت ساختارمند در فرایند تصمیم‌سازی شهرسازی استان به‌کار گرفته می‌شوند.

 برگزاری نشست‌های تخصصی مشترک میان دانشگاه، شهرداری‌ها، راه و شهرسازی و شورای شهر، با محوریت «معماری اسلامی در شهرهای خراسان شمالی». تعریف پروژه‌های پژوهشی کاربردی برای طراحی الگوهای معماری مسکن اسلامی-ایرانی متناسب با شرایط استان و استفاده از نتایج آن در طرح‌های اجرایی و ایجاد آزمایشگاه معماری ایرانی-اسلامی در یکی از دانشگاه‌های استان برای تولید نمونه‌های واقعی (پایلوت) از واحدهای مسکونی و فضاهای شهری هماهنگ با سبک زندگی ایرانی-اسلامی می تواند در این شاخص مورد توجه باشد.

معماری اسلامی ایرانی به‌عنوان راهبرد نه شعار

در مجموع، روند رشد شهرنشینی و توسعه مسکن در خراسان شمالی نشان می‌دهد که اگرچه از نظر کمّی در سال‌های اخیر گام‌های قابل توجهی برداشته شده، اما از نظر کیفی و به‌ویژه در حوزه هویت معماری اسلامی-ایرانی، توجه به سبک زندگی مردم و اقلیم منطقه، هنوز فاصله محسوسی با نقطه مطلوب وجود دارد.

کارشناسان معتقدند که پذیرش معماری اسلامی-ایرانی به‌عنوان یک راهبرد جدی در شهرسازی استان و نه صرفاً یک شعار، مستلزم بازنگری در ضوابط، تقویت نظارت، استفاده از ظرفیت علمی دانشگاه‌ها و مشارکت مردم در فرایند طراحی و تصمیم‌گیری شهری است؛ در غیر این صورت، شهرهای خراسان شمالی با ادامه روند فعلی، با بحران هویت، افزایش ناهنجاری‌های اجتماعی و کاهش تعلق خاطر شهروندان به محیط زندگی خود مواجه خواهند شد. 

انتهای پیام/311/.