گذار از «فهم تحلیلی» به «فهم تبیینی»

به گزارش خبرگزاری مهر، جعفر علیان‌نژاد ، مدرس دانشگاه و پژوهشگر معارف انقلاب اسلامی، در «نشست‌های تبیینی دوران» که توسط دفتر حفظ و نشر آثار رهبر شهید انقلاب اسلامی ویژه فعالان فرهنگی استانها، برگزار می‌شود، به تبیین مختصات ملت پیروز پرداخت.

علیان‌نژاد، در این نشست با موضوع «تأملاتی در رابطه با مختصات ملت پیروز»، با تبیین سیر تحول آگاهی در جامعه ایران، بر تغییر نقش مردم از «تحلیل‌گر» به «تبیین‌گر واقعی صحنه» تأکید کرد. وی با نقد رویکردهای سنتی نخبگان، خواستار ورود فعالان فرهنگی به عرصه‌های میدانی و یادگیری از «دانش انباشته مردم» شد.

سیر تحول آگاهی؛ از تحلیل تا تبیین

علیان‌نژاد در ابتدای سخنان خود، به تبیین مراحل آگاهی عمومی در طول انقلاب اسلامی پرداخت و اظهار داشت: ما در انقلاب اسلامی مراحل متعددی از آگاهی را طی کردیم تا رسیدیم به این لحظه تاریخی. با شروع انقلاب اسلامی، آنچه برای امامین انقلاب اهمیت داشت این بود که مردم اهل تحلیل شوند. به طوری که از ابتدای انقلاب تا سال ۹۷ ما مرحله نخست آگاهی عمومی، که رساندن مردم به قدرت تحلیل بود را طی کردیم و با هدایت امامین انقلاب ملت ایران با عبور از مراحل و فتنه‌ها و آسیب‌ها و کسب قوت تحلیلی، مستعد ورود به مرحله دوم شد. از سال ۹۷ با صدور «بیانیه گام دوم انقلاب»، وارد مرحله جدیدی تحت عنوان «فهم تبیینی» شده‌ایم که در آن، نخبگان و فعالان باید به دنبال تبیین حوادث و تحولات باشند.

مردم؛ معلم نخبگان

وی با اشاره به میراث امام خمینی (ره) و رهبر انقلاب در شکل‌گیری «ملت پیروز»، خاطرنشان کرد که امروزه مردم، تبیین‌گران واقعی صحنه هستند و آنچه نخبگان روایت می‌کنند، توصیفی از وضعیت مردم است. علیان‌نژاد با انتقاد از برخی جامعه‌شناسان که وحدت مردم در جنگ دوازده روزه را پدیده ای استثنایی یا ناشی از ترس دانسته‌اند، گفت: «دانش انباشته مردم در ۴۷ سال پس از انقلاب، دانشی پرثمر و قابل درس‌آموزی است. امروزه مردم معلم نخبگان شده‌اند و بسیاری از تئوری‌های غربی در محاسبات مربوط به ملت پیروز، عاجز از درک این عظمت هستند.

لزوم عبور از نظرسنجی‌ها و ورود به میدان

وی با تأکید بر لزوم توجه به «کرامت ذاتی مردم»، از نخبگان خواست به جای اتکا به نظرسنجی‌ها و افکارسنجی‌های غیردقیق، به رصد میدانی و دیالوگ مستقیم با جامعه بپردازند. وی با استناد به رویکرد رهبر انقلاب در شنیدن مستقیم انتقادات مردم، تأکید کرد که نخبگان باید با حضور در اجتماعات مردمی، میزان «حرارت جمعیت» و اصلی‌ترین دغدغه‌ها و انتقادات را به درستی درک کنند.

علیان‌نژاد به مفهوم «چرخه امر سیاسی» در انقلاب اسلامی پرداخت و آن را کاملاً متفاوت از الگوهای رایج در غرب دانست.

او با انتقاد از کدگذاری تحولات داخلی با معیارهای غربی، مدعی شد که در نظام امت و امامت، سیاست‌گذاری‌ها ماهیتی «پیشاتصمیمی» دارند. به گفته او، برخلاف ادعای غرب مبنی بر اقتدارگرایی، تصمیمات اساسی در پشت درهای بسته گرفته نمی‌شوند، بلکه امام و رهبر شهید انقلاب اسلامی مضامین و مفاهیم را ابتدا به ساکن با مردم در میان می‌گذاشتند، مضامین و مفاهیم در میان مردم پخته می‌شوند و سپس سیاست‌گذاران بر اساس ارزش‌های شکل‌گرفته در افکار عمومی، تصمیم‌گیری می‌کنند.

علیان‌نژاد تأکید کرد که مردم در جمهوری اسلامی نه تنها در انتخابات، بلکه در نازل‌ترین سطوح سیاست‌ورزی نیز نقشی تعیین‌کننده دارند. او این فرآیند را مصداق مشارکت سیستمی مردم دانست و افزود: در مقابل، نظام‌های غربی دارای چرخه‌ای «پساتصمیمی» هستند که در آن ابتدا تصمیم گرفته شده و سپس با ابزارهای کنترل و انضباط، به جامعه تحمیل می‌شود.

وی خاطرنشان کرد: فعالان فرهنگی وظیفه دارند این چرخه مشارکتی و تأثیرگذاری غیرمستقیم مردم را برای جامعه شفاف‌سازی کنند.

این مدرس دانشگاه در ادامه سخنرانی خود، به تبیین مفهوم «سیاست» و «کار سیاسی» در منظومه فکری امام خمینی (ره) و رهبر انقلاب اسلامی پرداخت و آن را کاملاً متفاوت از تعاریف رایج در علوم سیاسی غربی دانست.

او با اشاره به وجود ده‌ها تعریف مختلف برای سیاست، تأکید کرد: تعریف رهبر انقلاب منحصر به فرد است و بر «نگاه به حرکت کلی مردم به سمت آرمان‌ها» استوار است. این آرمان‌ها شامل عدالت، معنویت، برادری، عزت، استقلال، آزادی و رفاه است که در بیانیه گام دوم نیز بر آن‌ها تأکید شده است.

علیان‌نژاد افزود: «کار سیاسی نخبگان به معنای جناح‌بندی‌های چپ و راست نیست، بلکه رصد کیفیت حرکت عمومی جامعه است. یعنی نخبگان باید ببینند آیا این حرکت به سمت آرمان‌ها تند است یا کند، مستقیم است یا منحرف شده؟»

وی با استناد به بیانیه گام دوم، نقد را «نعمت الهی» و لازمه‌ی کار سیاسی دانست و گفت: «نقد در اینجا به معنای حمله سیاسی نیست، بلکه ابزاری برای فهم وضعیت حرکت انقلاب در فضا و زمان است.»

وی افزود: با این توضیحات، آنچه در خیابان‌ها جریان دارد، همان جریان سیاست و حرکت به سمت ‌آرمان‌های انقلاب است. ما باید دغدغه تحقق آرمان‌ها را با مردم در میان بگذاریم. ارزش استقلال، عدالت و برادری مضامینی است که مردم دانسته یا نادانسته در پی آن هستند. بعثت مردم که وعده رهبر شهیدمان بود، به معنای برانگیختگی این حرکت عمومی به سمت آرمان‌ها است. ما باید به عنوان نخبگان و فعالان فرهنگی، در کار سیاسی خود این حرکت را رصد کرده و برای مردم بازگو کنیم. هرچند که مردم خود می‌توانند تا حدی وضعیت خود را بیان کنند، کار تبیین‌گر این است که مردم را برای خودشان بازتعریف کند و با حضور در میادین، این خودآگاهی را در میان مردم تقویت کند

علیان‌نژاد در ادامه سخنان خود، به تحلیل «ذهنیت برنده» ملت ایران و رسیدن آن به مرحله‌ای از آگاهی اشاره کرد که در آن، مردم با یک اشاره رهبری، جهت حرکت خود را تعیین می‌کنند.

ایشان سال ۱۴۰۴ را به عنوان «سال ملی شدن سازه آگاهی» نام‌گذاری کرد و گفت: مردم به سرمنزل فهم تبیینی رسیده‌اند و دیگر نیازی به اقناع و تبیین‌های طولانی نیست. با یک اشاره رهبر انقلاب، تکلیفشان روشن می‌شود. در طول ۴۷ سال گذشته، مردم ذهنیتی پیدا کردند که به آن “ذهنیت برنده” می‌گوییم. هر حادثه‌ای که رخ می‌داد، هوشیاری جمعی خودانگیخته‌ای ایجاد می‌شد و مردم می‌دانستند چه زمانی وارد میدان شوند. رهبر انقلاب به عنوان دیده‌بان، وضعیت حرکت عمومی را رصد کرده و با تذکرات خود، گفتمان عمومی را شکل می‌دهند.

وی افزود: ما درباره انسان یک مفهوم خود «دانی» داریم و یک خود «متعالی». خود متعالی مردم است که ۴۵ روز است که در خیابان‌ها حاضر شده است. خود متعالی مردم است که بدون اینکه بخواهد اعتراض کند، با پیام‌های نوشتاری رهبر جوان انقلاب ارتباط برقرار می‌کند. به نظر من این‌ها باید برای مردم به انحای مختلف روایت بشود. بنابراین، با توجه به آنچه گفتیم ما در لحظه‌ای هستیم که مردم با این مختصات برای پیروزی وارد میدان شده‌اند و دیگر با شکست میانه‌ای ندارند. چنین ملتی که به آستانه فهم تبیینی رسیده و تنها با یک اشاره رهبر انقلاب حرکت می‌کند را، می‌توان شایسته وصف ملت پیروز دانست. ملت پیروز میراث سیاسی رهبر شهید انقلاب اسلامی است. باید درباره این مضمون کار ویژه صورت گرفته و برای مردم روایت شود. باید فهم مردم تکریم شود و یادگیری از مردم صورت بگیرد.

علیان‌نژاد در بخش پایانی سخنان خود با موضوع «روایت‌گری ملت پیروز» بر ضرورت تبیین نقش مردم در تحولات اجتماعی تأکید کرد و گفت یکی از وظایف مهم فعالان فرهنگی بازتعریف سرمایه نمادین جامعه است تا مردم بتوانند جایگاه و اثرگذاری خود را بهتر بشناسند.ایشان با اشاره به مفاهیم «استقامت» و «مقاومت» در منظومه فکری رهبر انقلاب اسلامی افزود: استقامت به معنای ایستادگی فردی در مسیر و تحمل سختی‌ها برای ادامه راه است، اما مقاومت مفهومی جمعی دارد و به استمرار یک مسیر توسط جامعه اشاره می‌کند. حضور مردم در صحنه‌های اجتماعی جلوه‌ای از هر دو مفهوم است؛ هم استقامت فردی برای ماندن در مسیر و هم مقاومت جمعی برای استمرار حرکت.