افزایش مشاهده خرس سیاه بلوچی/ زنگ خطر کمبود غذا و فشار بر زیستگاه‌ها

به گزارش اقتصادآنلاین به نقل از ایرنا، کارشناسان محیط زیست معتقدند افزایش مشاهده خرس سیاه در حاشیه برخی روستاهای جنوب سیستان و بلوچستان، بیش از آنکه نشانه افزایش جمعیت این گونه باشد، زنگ خطری برای کاهش منابع غذایی و فشار بر زیستگاه‌های طبیعی بوده؛ موضوعی که ضرورت اجرای برنامه‌های جامع مدیریت تعارض میان انسان و حیات‌وحش را دوچندان کرده است.

خرس سیاه بلوچی غربی‌ترین جمعیت این گونه در جهان را تشکیل می‌دهد و پراکنش آن در ایران به مناطق محدودی از سیستان و بلوچستان، هرمزگان و کرمان محدود شده، پژوهشگران معتقدند این جمعیت به دلیل پراکندگی و تعداد اندک، از آسیب‌پذیرترین جمعیت‌های خرس سیاه در آسیا به شمار می‌رود و حفظ کریدورهای زیستی برای بقای آن ضروری است.

خرس سیاه که در گویش مردم بلوچ با نام‌های «مَم» و «هِرس» شناخته می‌شود، جثه‌ای کوچک‌تر از خرس قهوه‌ای دارد و با گوش‌هایی نسبتاً بزرگ‌تر، موهای بلند و سیاه و لکه‌ای سفید به شکل عدد هفت در وسط سینه شناخته می‌شود.

در کوهستان‌های سرباز، راسک، نیکشهر و قصرقند، جایی که درخت نخل وحشی، کهور و نخلستان‌های پراکنده با اقلیم گرم و خشک جنوب شرق ایران پیوند خورده‌اند، یکی از نادرترین پستانداران کشور زندگی می‌کند؛ «خرس سیاه آسیایی» یا آن‌گونه که مردم بلوچ می‌گویند «مم بلوچی». گونه‌ای ارزشمند که امروز بیش از هر زمان دیگری برای بقا به حفاظت از زیستگاه و همدلی جوامع محلی نیاز دارد.

طول سر و تنه خرس بلوچی ۱۲۰ تا ۱۸۰ سانتی‌متر، دم آن ۷ تا ۱۰ سانتی‌متر و ارتفاع بدن حدود ۹۰ سانتی‌متر است و وزن آن بسته به جنس و سن بین ۵۰ تا ۱۷۰ کیلوگرم متغیر است.

طبیعت بکر و کوهستانی جنوب سیستان و بلوچستان، به ویژه شهرستان نیکشهر، محیطی مناسب برای زیست گونه‌های جانوری مختلفی از جمله خرس سیاه بلوچی، پلنگ، قوچ و میش، کل و بز و پرندگانی همچون فلامینگو، اگرت، تیهو و باقرقره فراهم کرده است.

وجود گونه‌های شاخصی مانند خرس سیاه بلوچی و پلنگ در طبیعت نیکشهر نشان‌دهنده سلامت محیط زیست، بکر بودن منطقه و امنیت مناسب برای زیست و زادآوری این گونه‌ها است.

مردم شهرستان نیکشهر نیز به‌صورت خودجوش و بدون هیچ‌گونه چشمداشتی از طبیعت و محیط زیست حفاظت می‌کنند و همکاری خوبی با محیط‌بانان دارند.

گونه‌ای ارزشمند اما در معرض تهدید

خرس سیاه بلوچی با پوشش سیاه‌رنگ، لکه سفید هلالی روی سینه و توانایی بالای بالا رفتن از درختان شناخته می‌شود. این گونه همه‌چیزخوار است، اما بخش عمده غذای آن را میوه‌های جنگلی، خرما، انجیر، گیاهان، حشرات و عسل تشکیل می‌دهد و به طور طبیعی تمایل چندانی به رویارویی با انسان ندارد.

با این حال خشکسالی‌های پی‌درپی، کاهش پوشش گیاهی، کمبود منابع آب و توسعه سکونتگاه‌های انسانی موجب شده است خرس‌ها برای تأمین غذا به باغات و نخلستان‌ها نزدیک شوند و همین مسئله زمینه بروز تعارض با جوامع محلی را فراهم کرده است.

خرس سیاه بلوچی دارای نوار سفیدرنگی به شکل عدد هفت بر روی سینه است که آن را از سایر گونه‌ها متمایز می‌کند. این حیوان علاقه زیادی به کندوهای عسل و خرما دارد و حدود ۸۵ درصد رژیم غذایی آن را خرما تشکیل می‌دهد. همچنین گیاه داز، زیتون، انواع میوه‌ها، حشرات، زباله و لاشه نیز در رژیم غذایی آن دیده می‌شود و گاهی حتی برای شکار جانوران نیز اقدام می‌کند.

در برخی مناطق این خرس در فصل زمستان در غارها و شکاف صخره‌ها استراحت می‌کند. جفت‌گیری آن در اواخر بهار انجام می‌شود و توله‌ها در زمستان متولد می‌شوند که معمولاً بین یک تا سه توله هستند. توله‌ها حدود دو سال همراه مادر می‌مانند و ماده‌ها در حدود سه سالگی قادر به زادآوری هستند.

این خرس حیوانی منزوی و بیشتر شبگرد است. با وجود اینکه خرس سیاه آسیایی در میان گونه‌های خرس نسبتا آرام محسوب می‌شود، در صورت احساس خطر می‌تواند رفتار تهاجمی از خود نشان دهد، بنابراین نزدیک شدن به آن توصیه نمی‌شود. برخلاف تصور عمومی، این گونه خواب زمستانی ندارد و طول عمر آن حدود ۲۵ سال است.

رویشگاه‌های پراکنده درختچه‌های داز و زیتون در مناطق کوهستانی راسک، سرباز، مهرستان، نیکشهر، قصرقند، لاشار، آهوران و رشته‌کوه‌های شوشیم نیکشهر و بیرک از مهم‌ترین زیستگاه‌های خرس سیاه بلوچی محسوب می‌شوند.

خرس سیاه آسیایی یکی از هشت گونه خرس در جهان است که فقط در قاره آسیا از ژاپن تا ایران پراکندگی دارد و تخریب زیستگاه از مهم‌ترین عوامل قرار گرفتن آن در معرض خطر انقراض است.

اصلی‌ترین زیستگاه خرس سیاه یا «مم بلوچی» در محدوده نیکشهر، راسک و سرباز و به‌ویژه روستاهای نگور، گریب‌آباد، شوشیم، پوجری، سیکنجکان و داروکان است. بخشداری مرکزی نیکشهر نیز در سال‌های گذشته با ساخت المانی از این خرس، آن را در ورودی روستای داروکان در میدانی با نام «میدان مم» نصب کرده است.

مدیریت تعارض؛ راهکار جایگزین مقابله

رئیس اداره حفاظت محیط زیست شهرستان‌های راسک و سرباز در گفت‌وگو با خبرنگار ایرنا با تأکید بر اینکه خرس سیاه حیوانی مهاجم نیست، گفت: این گونه تنها زمانی رفتار دفاعی نشان می‌دهد که احساس خطر کند یا برای حفاظت از توله‌هایش ناچار به واکنش شود.

میلاد عبدالهی افزود: خرس سیاه از قوی‌ترین حس‌های بویایی در میان پستانداران برخوردار است و اگر در روستا یا نخلستان به منبع غذایی آسان دسترسی پیدا کند، بارها همان مسیر را تکرار خواهد کرد.

وی اظهار کرد: زباله‌های رها شده، خرمای باقی‌مانده در کف نخلستان، خوراک دام، میوه‌های افتاده و حتی گوشت‌های سنتی خشک‌شده موسوم به «تباهگ» که در فضای باز آویزان می‌شوند، از مهم‌ترین عوامل جذب خرس به مناطق مسکونی هستند.

وی تصریح کرد: مهم‌ترین اقدام برای کاهش خسارات، حذف عوامل جذب‌کننده است؛ زیرا هر زمان که دسترسی خرس به غذا قطع شود، انگیزه ورود به روستا نیز کاهش می‌یابد.

زباله؛ عامل اصلی ورود خرس به روستا

به گفته کارشناسان، مدیریت صحیح پسماند نخستین گام در کاهش تعارض است. استفاده از مخازن فلزی درب‌دار، جمع‌آوری منظم زباله، جلوگیری از رهاسازی پسماند در حاشیه روستاها و پاکسازی سریع خرماهای ریخته شده در فصل برداشت می‌تواند میزان ورود خرس به سکونتگاه‌های انسانی را به شکل محسوسی کاهش دهد.

رئیس اداره حفاظت محیط زیست راسک و سرباز در این زمینه گفت: تا زمانی که روستاها برای خرس به منزله یک سفره غذای آماده باشند، نمی‌توان انتظار داشت این حیوان به زیستگاه طبیعی خود بازگردد.

وی افزود: سقف آغل‌های سنتی باید مقاوم‌سازی شود و استفاده از توری فلزی ضخیم، درهای مستحکم، زنجیر و قفل مناسب می‌تواند خسارات احتمالی را کاهش دهد.

عبدالهی همچنین بر انتقال خوراک دام و علوفه به انبارهای ایمن تأکید کرد و گفت: نگهداری مواد غذایی در فضای باز، خرس را به اطراف روستا می‌کشاند.

وی نصب روشنایی در حاشیه روستاها و مسیرهای ورود حیات‌وحش را از اقدامات مؤثر دانست و گفت: نور ناگهانی در بسیاری از موارد باعث تغییر مسیر حرکت خرس می‌شود.

رئیس اداره حفاظت محیط زیست شهرستان‌های راسک و سرباز تأکید کرد: در صورت مشاهده خرس، مردم باید از نزدیک شدن، عکس گرفتن، محاصره یا تحریک حیوان خودداری کرده و موضوع را به محیط‌بانان اطلاع دهند، زیرا رفتارهای هیجانی می‌تواند احتمال بروز حادثه را افزایش دهد.

وی با تأکید بر نقش آموزش گفت: بهترین محیط‌بان، مردم محلی هستند و هرچه آگاهی آنان نسبت به رفتار خرس و راه‌های پیشگیری بیشتر شود، تعارض نیز کمتر خواهد شد.

مشارکت مردم؛ حلقه مفقوده حفاظت

مطالعات انجام شده در جنوب شرق ایران نشان می‌دهد تکه‌تکه شدن زیستگاه‌ها، چرای بی‌رویه دام، توسعه راه‌ها و خشکسالی موجب کاهش جمعیت این گونه شده و بدون مشارکت مردم محلی امکان حفاظت مؤثر وجود ندارد. آموزش، جبران خسارات، حفظ کریدورهای زیستی و مشارکت روستاییان از مهم‌ترین راهکارهای پیشنهادی پژوهشگران است.

وجود خرس سیاه در طبیعت جنوب شرق ایران نشان‌دهنده پویایی اکوسیستم و سلامت نسبی زنجیره غذایی است. این گونه با پراکنش بذر گیاهان و ایفای نقش در چرخه طبیعی، به حفظ تنوع زیستی کمک می‌کند و از دست رفتن آن می‌تواند پیامدهای گسترده‌ای برای اکوسیستم منطقه داشته باشد.

کارشناسان معتقدند حفاظت از «مم بلوچی» تنها وظیفه محیط زیست نیست، بلکه مسئولیتی مشترک میان دستگاه‌های اجرایی، دهیاری‌ها، شوراهای اسلامی، رسانه‌ها و مردم است.

امروز بقای آخرین جمعیت خرس سیاه آسیایی در ایران بیش از هر چیز به تغییر نگاه از مقابله با حیات‌وحش به مدیریت علمی تعارض وابسته است؛ رویکردی که با حذف منابع غذایی در دسترس، حفاظت از زیستگاه‌ها، آموزش جوامع محلی و مشارکت مردم، هم امنیت روستاها را تضمین می‌کند و هم میراث ارزشمند طبیعی جنوب سیستان و بلوچستان را برای نسل‌های آینده حفظ خواهد کرد.