روایت احساسات در بطن تصاویر؛ محدودیت‌ها مانع ثبت جنایات جنگ شده‌اند

علی همراز کارگردان مستند «نجوای چیزها» در گفتگو با خبرنگار مهر درباره موضوع این مستند توضیح داد: وقتی جنگی اتفاق می‌افتد، کسی که مورد حمله قرار گرفته آسیب‌های مختلفی می‌بیند و از همه مهمتر ممکن است جانش را از دست بدهد. همیشه برای من اشیا و داستانی که مردم در این مواقع با خودشان حمل می‌کنند، اهمیت داشته است. درباره اشیا، خاطره‌ها اهمیت پیدا می‌کنند. صدف‌های ساحل‌های تمام دریاهای جهان یکسان است، اما وقتی در ساحلی با عزیزی صدفی را بردارید و آن را به عنوان یک «یادگاری» نگه دارید، آن صدف تا آخرین لحظه‌ زندگی شما را روایت می‌کند.

توجه به احساسات و درونیات در کنار تصاویر ملموس

وی افزود: وقتی جنگ ۱۲ روزه رخ داد به واسطه عکس‌ها و اشیایی که از جنگ مانده بود، داستان‌هایی را در دل آنها دیدم و متوجه شدم که که چطور ممکن است یک شی جایگاهش تغییر پیدا کند و از یک چیز ملموس مانند خانه و بشقاب و … به تجسم آدم‌هایی تبدیل شود که روزگاری همراه آنها بوده‌اند.

این کارگردان در رابطه با نگاه متفاوت این اثر در مواجهه با یک واقعه اجتماعی و سیاسی بیان کرد: نگاه‌های مرسوم ما از وقایع اجتماعی و حوادث می‌تواند تا حدودی تکراری و کلیشه‌ای شود و از همین رو نیاز است تا رویکردهای جدید نیز استفاده کرد. گاهی تعریف مستندنگاری صرفا محدود می‌شود به اینکه آنچه می‌بینیم را به تصویر بکشیم. من بیشتر به این سمت رفتم تا بتوانم در کنار این، درونیات و احساساتی را که انسان تجربه می‌کند نیز به تصویر بکشم تا بیشتر به مستند کردن آن حال‌وهوای درونی و نادیدنی بپردازم. دلایل زیادی برای اینکه کمتر کسی به سراغ چنین کارهایی می‌رود وجود دارد؛ سرمایه‌گذار از چنین کاری استقبال نمی‌کند و نیز جشنواره‌ها عموما به این آثار توجه نمی‌کنند چراکه همه چیز به همان تعریف سنتی محدود شده است.

کارگردان مستند «نجوای چیزها» بااشاره به فرایند تولید این اثر عنوان کرد: همه چیز داخل یک خانه ساخته شده است و داخل آن خانه از یک پروژکتور برای پخش تصاویری روی دیوار نیز کمک گرفتیم. کار ما وابستگی زیادی به صدا داشت و صداگذار خیلی خوبی در تیم تولید داشتیم. در این پروژه آن چیزی که به دنبالش بودم با خلاقیت درونی کار حاصل شد و از شروع تا پایان ساخت مستند حدود سه ماه طول کشید.

انتقاد از وضعیت آشفته حمایت از مستندسازان

همراز گفت: ما الان در دوره‌ای هستیم که مستندساز باید سرش آنقدر شلوغ باشد که نتواند به کار دیگری برسد، اما وضعیت مناسب نیست و محدودیت‌های زیادی وجود دارد. در این زمان که چنین جنگ وحشتناکی را پشت سر گذاشته‌ایم، مستندسازی تا حد زیادی فراموش‌شده و کنار گذاشته‌شده است؛ در صورتی که مستندسازان در این شرایط باید حضور داشته باشند و به ثبت این وقایع و حوادث بپردازند اما متاسفانه نهادی به این کار گردن نمی‌نهد. شما نمی‌توانید فیلمبرداری کنید و حتی اگر با مجوز فیلمبرداری کنید، ممکن است هزاران مشکل برایتان پیش بیاید.

همراز درباره آخرین وضعیت کاری‌اش و ساخت مستند درباره جنگ تحمیلی سوم گفت: شرایط بسیار غریبی است. در حالی که هزاران ایده وجود دارد که می‌تواند تبدیل به فیلم شود اما ارگان‌ها و سازمان‌هایی که ادعای بسیاری هم دارند و در عین حال امکاناتشان بسیار بیشتر از مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی است، دست به اقدامی نمی‌زنند. برخی از همکاران من بدون هیچ پیش‌پرداخت و یا قرداد تضمین‌شده‌ای پول قرض کرده‌اند و به جاهای مختلف رفته‌اند تا مستند بسازند و وقایع جنگ را ثبت کنند. این عشق به کار متوقف نمی‌شود اما انتظار این است که از مستندسازان حمایت شود. عملا در بسیاری از مواقع نه‌تنها حمایتی صورت نمی‌گیرد، بلکه حتی جلوی این کار نیز گرفته می‌شود.

کارگردان مستند «نجوای چیزها» در پایان بااشاره به وضعیت اکران این اثر بیان کرد: مالکیت مستند ما در اختیار مرکز گسترش است و اگر آنها با تلویزیون همکاری کنند تا آثار را پخش کند، البته که اتفاق خوبی است اما وقتی کار تداوم نداشته باشد، تا حد زیادی بی‌حاصل است. وقتی نه فیلم پولی تولید می‌کند و نه بازگشتی برای آن وجود دارد فیلمسازی آسیب می‌بیند چراکه سیستمی که باید چنان کند تا مسیر تولید اثر درست پیش برود، خودش دارد غلط حرکت می‌کند. ما فیلمسازان توانمند بسیاری داریم، اما نباید مالکیت فیلم برای یک ارگان دولتی باشد که همواره یک بودجه مشخص دارد، بلکه آنها باید مثل یک بنیاد (foundation) عمل کنند. البته که به حضور در جشنواره‌های خارجی نیز علاقه‌مند بودیم اما اینکار هم برعهده مرکز است و حالا باگذشت بیش از هفت ماه هنوز اقدامی صورت نگرفته است. بسیاری از عوامل مرکز گسترش از دوستان من هستند اما کاری از دست این مرکز هم ساخته نیست چراکه از بالا، هدایت درستی صورت نمی‌گیرد و این مرکز اساسا بودجه ناچیزی دارد.