روز جهانی سلامت روان ۲۰۲۶؛ اهمیت شنیدن صدای افراد دارای تجربه زیسته

به گزارش میگنا دهم اکتبر( 18مهرماه در ایران)، برابر با روز جهانی سلامت روان، فرصتی برای بازاندیشی در نگرش جوامع به بهداشت روان، حقوق انسانی و کیفیت خدمات روان‌شناختی است. این مناسبت در سال ۲۰۲۶ با شعار «شنیدن تجربه‌های زیسته؛ صداهای واقعی، تغییر واقعی» برگزار می‌شود؛ شعاری که بر ضرورت مشارکت مؤثر افرادی تأکید دارد که مشکلات و اختلالات روانی را تجربه کرده‌اند یا در مسیر دریافت خدمات سلامت روان با موانع گوناگون روبه‌رو بوده‌اند.

سازمان جهانی بهداشت تأکید می‌کند که این افراد باید در شکل‌گیری سیاست‌ها، طراحی خدمات و تصمیم‌گیری‌های مرتبط با زندگی خود نقش واقعی داشته باشند، نه اینکه صرفاً شنونده یا موضوع تصمیم‌های دیگران باشند. [۱]

پیام اصلی روز جهانی سلامت روان در سال جاری روشن است: بهبود سلامت روان زمانی پایدارتر و اثربخش‌تر خواهد بود که دانش تخصصی روان‌شناسان، روان‌پزشکان و سیاست‌گذاران با تجربه مستقیم افراد و خانواده‌های درگیر مسائل روانی پیوند بخورد.

سلامت روان؛ فراتر از نبود اختلال روانی
سلامت روان یکی از ابعاد اساسی سلامت انسان است و بر شیوه تفکر، احساس، تصمیم‌گیری، برقراری ارتباط و مواجهه با فشارهای زندگی تأثیر می‌گذارد. بر اساس تعریف سازمان جهانی بهداشت، سلامت روان وضعیتی از بهزیستی است که به افراد امکان می‌دهد با فشارهای معمول زندگی کنار بیایند، توانایی‌های خود را پرورش دهند، به‌خوبی یاد بگیرند و کار کنند و در جامعه مشارکت داشته باشند. [۲]

این تعریف نشان می‌دهد که سلامت روان را نمی‌توان به نبود افسردگی، اضطراب یا سایر اختلالات روانی محدود کرد. احساس امنیت، برخورداری از روابط حمایتی، دسترسی به خدمات تخصصی، امکان مشارکت اجتماعی و داشتن فرصت‌های برابر نیز در شکل‌گیری و حفظ بهزیستی روان‌شناختی نقش دارند.

از این منظر، سلامت روان مسئولیتی فردی و اجتماعی است. آموزش مهارت‌های مقابله با استرس و تنظیم هیجان اهمیت دارد، اما فقر، تبعیض، خشونت، ناامنی شغلی، مشکلات اقتصادی و دسترسی ناکافی به خدمات درمانی نیز می‌توانند فشار روانی را افزایش دهند. بنابراین، برنامه‌های مؤثر سلامت روان باید هم بر توانمندسازی افراد و هم بر بهبود شرایط اجتماعی تمرکز کنند.

چرا تجربه زیسته افراد اهمیت دارد؟
تجربه زیسته به دانشی گفته می‌شود که افراد از مواجهه مستقیم با یک وضعیت، بیماری، درمان یا نظام ارائه خدمات به دست می‌آورند. فردی که افسردگی را تجربه کرده، ممکن است دشواری‌های مراجعه به متخصص، آثار انگ اجتماعی، مشکلات مصرف دارو یا موانع ادامه درمان را از زاویه‌ای بشناسد که در گزارش‌های اداری و پژوهش‌های آماری به‌طور کامل منعکس نمی‌شود.

این دانش جایگزین پژوهش علمی یا تخصص حرفه‌ای نیست؛ در کنار آن، منبعی ارزشمند برای شناسایی نیازهای واقعی و اصلاح خدمات به شمار می‌رود. مشارکت معنادار افراد دارای تجربه زیسته می‌تواند به طراحی خدمات قابل‌دسترس‌تر، ارتباط بهتر میان درمانگر و مراجع، افزایش اعتماد و کاهش موانع مراجعه برای دریافت کمک منجر شود.
با این حال، دعوت از افراد برای بیان تجربه‌هایشان به‌تنهایی کافی نیست. اگر روایت‌های آنان شنیده شود، اما در تصمیم‌ها، بودجه‌ها، شیوه ارائه خدمات یا ارزیابی عملکرد نظام سلامت بازتاب پیدا نکند، مشارکت به اقدامی نمادین تبدیل خواهد شد. رویکرد مورد تأکید سازمان جهانی بهداشت در سال ۲۰۲۶، عبور از شنیدن منفعلانه و حرکت به سوی مشارکت واقعی در تصمیم‌گیری است. [۱]

از انگ اجتماعی تا احترام به حقوق انسانی
یکی از موانع مهم در مسیر ارتقای سلامت روان، انگ اجتماعی است. برچسب‌زنی، قضاوت درباره افراد دارای اختلالات روانی و تصور نادرست درباره توانایی‌های آنان می‌تواند موجب پنهان‌کردن مشکلات، تأخیر در مراجعه برای درمان، انزوای اجتماعی و کاهش فرصت‌های تحصیلی و شغلی شود.

وقتی فردی به دلیل تجربه افسردگی، اختلال دوقطبی، اسکیزوفرنی یا سایر مشکلات روانی از حقوق و فرصت‌های برابر محروم می‌شود، آسیب ناشی از بیماری با پیامدهای تبعیض اجتماعی نیز همراه خواهد شد. چنین شرایطی ممکن است روند بهبود و بازگشت فرد به زندگی اجتماعی را دشوارتر کند.

مقابله با انگ روانی مستلزم اطلاع‌رسانی علمی، آموزش عمومی، استفاده از زبان محترمانه و فراهم‌کردن فرصت مشارکت اجتماعی است. رسانه‌ها، مدارس، دانشگاه‌ها، خانواده‌ها و محیط‌های کاری در این زمینه نقش مهمی دارند. بازنمایی مسئولانه افراد دارای مشکلات روانی و پرهیز از کلیشه‌سازی می‌تواند به تغییر نگرش عمومی کمک کند.

سلامت روان باید در چارچوب کرامت انسانی، حق انتخاب، حفظ حریم خصوصی و دسترسی عادلانه به مراقبت‌های باکیفیت مورد توجه قرار گیرد. هیچ فردی نباید به دلیل وضعیت روان‌شناختی خود از حق تصمیم‌گیری درباره زندگی، دریافت حمایت مناسب یا مشارکت در جامعه محروم شود.

ضرورت توسعه خدمات سلامت روان در جامعه
یکی از محورهای مهم سیاست‌گذاری سلامت روان، تقویت خدمات جامعه‌محور و فردمحور است. در این رویکرد، حمایت روان‌شناختی و روان‌پزشکی به بستری‌شدن طولانی‌مدت در مراکز تخصصی محدود نمی‌شود؛ خدمات مورد نیاز باید تا حد امکان در محیط زندگی افراد، با حفظ حقوق و انتخاب‌های آنان و با همکاری خانواده‌ها و شبکه‌های حمایتی ارائه شود.

سازمان جهانی بهداشت در آستانه روز جهانی سلامت روان ۲۰۲۶، راهنمایی عملی برای حمایت از گذار از مراقبت‌های طولانی‌مدت بیمارستانی به خدمات روانی و اجتماعی جامعه‌محور منتشر کرده است. این رویکرد بر فراهم‌کردن حمایت‌های لازم برای زندگی مستقل‌تر، مشارکت اجتماعی و برخورداری از کرامت انسانی تأکید دارد. تحقق آن به خدمات درمانی، مسکن مناسب، حمایت اجتماعی، فرصت‌های آموزشی و شغلی و پشتیبانی از خانواده‌ها نیازمند است. [۳]

توسعه خدمات جامعه‌محور به معنای حذف بیمارستان‌های روان‌پزشکی یا نادیده‌گرفتن نیاز افراد به بستری تخصصی نیست. برخی شرایط بالینی به مراقبت بیمارستانی نیاز دارند. هدف، جلوگیری از بستری‌های غیرضروری و طولانی‌مدت، ارتقای کیفیت درمان و فراهم‌کردن امکان بازگشت ایمن و حمایت‌شده افراد به جامعه است.
در این مسیر، مشارکت متخصصان سلامت روان، مددکاران اجتماعی، خانواده‌ها و افراد دارای تجربه زیسته اهمیت اساسی دارد. برنامه‌های موفق باید متناسب با نیازهای محلی طراحی شوند و کیفیت خدمات، رعایت حقوق مراجعان و نتایج درمانی به‌صورت مستمر ارزیابی شود.

نقش خانواده، مدرسه و رسانه در ارتقای سلامت روان
سلامت روان در بستر روابط اجتماعی شکل می‌گیرد و تقویت آن به همکاری نهادهای مختلف نیاز دارد. خانواده می‌تواند با ایجاد فضای امن برای گفت‌وگو، پرهیز از سرزنش و توجه به تغییرات رفتاری اعضا، زمینه دریافت به‌موقع حمایت تخصصی را فراهم کند. در مقابل، بی‌اعتنایی به رنج روانی، تحقیر احساسات و مقایسه مداوم افراد با دیگران ممکن است فشارهای روان‌شناختی را تشدید کند.

مدارس نیز از مهم‌ترین محیط‌های پیشگیری و ارتقای سلامت روان هستند. آموزش مهارت‌های زندگی، مدیریت هیجان، حل مسئله، ارتباط مؤثر و مقابله با قلدری می‌تواند به بهبود سازگاری روانی دانش‌آموزان کمک کند. معلمان و مدیران مدارس باید بتوانند نشانه‌های هشداردهنده مشکلات روانی را تشخیص دهند و در صورت نیاز، دانش‌آموزان را برای دریافت کمک تخصصی به مسیر مناسب هدایت کنند. این اقدامات باید با رعایت محرمانگی و پرهیز از برچسب‌زنی انجام شوند.

رسانه‌ها نیز در شکل‌دهی نگرش عمومی نقش دارند. انتشار مطالب مستند، معرفی روش‌های علمی پیشگیری و درمان، گفت‌وگو با متخصصان و بازتاب مسئولانه تجربه افراد می‌تواند آگاهی جامعه را افزایش دهد. رسانه‌های تخصصی مانند میگنا فرصت دارند فاصله میان یافته‌های علمی و نیازهای روزمره مردم را کاهش دهند و به تقویت سواد سلامت روان کمک کنند.

از شعار تا اقدام؛ اولویت‌های سلامت روان در ایران
شعار روز جهانی سلامت روان در سال ۲۰۲۶ زمانی ارزش عملی پیدا می‌کند که به تغییرات قابل‌اندازه‌گیری در سیاست‌ها و خدمات منجر شود. در ایران نیز توجه به چند محور ضروری است: گسترش دسترسی عادلانه به روان‌شناس و روان‌پزشک، کاهش هزینه‌های دریافت خدمات، تقویت خدمات پیشگیرانه، آموزش مهارت‌های روان‌شناختی در مدارس و محیط‌های کاری و حمایت از خانواده‌های دارای اعضای مبتلا به اختلالات روانی.

همچنین لازم است افراد دارای تجربه زیسته در تدوین برنامه‌های سلامت روان، ارزیابی کیفیت خدمات و طراحی فعالیت‌های آموزشی مشارکت داشته باشند. ایجاد گروه‌های مشورتی، حمایت از گروه‌های همتا و فراهم‌کردن فرصت حضور این افراد در فرایندهای تصمیم‌گیری می‌تواند به افزایش تناسب خدمات با نیازهای واقعی جامعه کمک کند.

پژوهش‌های علمی نیز باید سهم بیشتری در سیاست‌گذاری داشته باشند. ارزیابی میزان دسترسی مردم به خدمات، بررسی موانع مراجعه، سنجش کیفیت درمان و مطالعه تجربه مراجعان می‌تواند اطلاعات لازم برای تخصیص بهتر منابع را فراهم کند. بدون داده‌های معتبر و ارزیابی مستمر، تشخیص اثربخشی برنامه‌ها دشوار خواهد بود.

از سوی دیگر، توجه به سلامت روان کارکنان، دانش‌آموزان، دانشجویان، سالمندان و گروه‌های آسیب‌پذیر باید بخشی از برنامه‌های عمومی باشد. نیازهای روان‌شناختی گروه‌های مختلف یکسان نیست و خدمات اثربخش باید با توجه به شرایط سنی، فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی آنان طراحی شوند.

جمع‌بندی: شنیدن، مشارکت‌دادن و تغییر دادن
روز جهانی سلامت روان در ۱۰ اکتبر ۲۰۲۶ فرصتی برای عبور از نگرش‌های کلیشه‌ای و بازنگری در شیوه مواجهه با رنج روانی انسان‌هاست. شعار امسال، «شنیدن تجربه‌های زیسته؛ صداهای واقعی، تغییر واقعی»، یادآوری می‌کند که افراد دارای تجربه مشکلات روانی باید در تصمیم‌هایی که بر زندگی و سلامت آنان تأثیر می‌گذارد، نقش فعال داشته باشند.

ارتقای سلامت روان به آگاهی عمومی، خدمات تخصصی باکیفیت، حمایت اجتماعی، احترام به حقوق انسانی و سیاست‌گذاری مبتنی بر شواهد نیاز دارد. خانواده‌ها، مدارس، دانشگاه‌ها، رسانه‌ها، متخصصان و نهادهای مسئول هر یک بخشی از این مسئولیت را بر عهده دارند.

پیام این روز باید از سطح مناسبت‌های تقویمی فراتر رود: به تجربه انسان‌ها گوش دهیم، آنان را در تصمیم‌گیری مشارکت دهیم و شنیده‌های خود را به تغییرات واقعی تبدیل کنیم. جامعه‌ای که برای سلامت روان شهروندان ارزش قائل است، باید امکان دریافت کمک، حفظ کرامت انسانی و مشارکت اجتماعی را برای همه فراهم سازد.

منابع
۱. سازمان جهانی بهداشت، روز جهانی سلامت روان ۲۰۲۶: شنیدن تجربه‌های زیسته؛ صداهای واقعی، تغییر واقعی. منبع:
۲. سازمان جهانی بهداشت، سلامت روان؛ تعریف، عوامل مؤثر و پاسخ‌های نظام سلامت. منبع:
۳. سازمان جهانی بهداشت، گذار از مراقبت بیمارستانی به خدمات روانی و اجتماعی جامعه‌محور، اکتبر ۲۰۲۶. منبع:

کلمات کلیدی: روز جهانی سلامت روان ۲۰۲۶، ۱۰ اکتبر، سلامت روان، تجربه زیسته، سازمان جهانی بهداشت، کاهش انگ روانی، خدمات جامعه‌محور، حقوق افراد دارای اختلالات روانی، پیشگیری و ارتقای سلامت روان.